Hỗn mang kiến trúc làng Hà Nội: “Mỏi gối” tìm hàng ngày lại ngày xưa

Đi tìm dấu vết làng xưa Đi tìm vết tích làng cổ Cự Đà là một làng Việt cổ giàu bản sắc văn hóa và truyền thống có quy hoạch làng xóm rõ ràng. Ngay từ trước những năm 40 của thế kỷ trước, Cự Đà đã có điện, đèn đường, nhà đã được đánh số. Con đường men theo sông Nhuệ chạy dọc làng. Kết cấu làng như một tỉnh thành đương đại, 18 xóm, mỗi xóm là một đường nhánh nối với trục chính theo kiểu “răng bừa”. Bám vào con đường xóm là hai dãy khuôn viên, mỗi hộ gia đình có diện tích từ 300m2 trở lên. Mọi ngôi nhà đều quay về một hướng, mỗi xóm có một chiếc cổng cổ, không chiếc nào giống với chiếc nào nhưng giờ chỉ còn lại 12 chiếc. Từ đường xóm dẫn qua trục đường chính là một bến đá bên sông. Không chỉ Cự Đà, ngay tại Thanh Oai, làng Bối Khê nức danh với những lũy tre bao quanh làng, ngăn giặc trong kháng chiến chống Pháp, làng Tân Ước với chiếc cầu bắc qua hào rộng dẫn tới cổng làng. Cảnh quan làng quê thanh bình, là nguồn cảm hứng trong nhiều tác phẩm văn học, hội họa, nơi mà nhiều người gửi gắm hồn mình, có những khoảnh khắc thư thái trong cuộc sống tỉnh thành nhiều bon chen. Giờ đây, những ngôi làng cổ kính như Cự Đà, Đông Ngạc…. Lừng danh với những nếp nhà cổ, kiến trúc hài hòa, ngay ngắn đang bị ẩn khuất sau những ngôi nhà cao tầng, khiêm tốn khép mình. Ngày càng nhiều những ngôi nhà cao tầng, những ngôi nhà ống chạy dọc tuyến đường chính, với lối kiến trúc “cóp nhặt”, “trưởng giả” dường như đã trở thành phần chẳng thể thiếu tại đây. Những ngôi nhà ba gian, năm gian với cây xanh, sân gạch rộng nay dần trôi vào dĩ vãng. Giờ trở về làng Cự Đà phải đi mỏi gối mới mong vào ngôi nhà cổ, để tắm mình trong không gian xưa. Người dân trong làng cho biết, chỉ trong vòng 1 năm trở lại đây đã có 200 nóc nhà xây mới. Những ngôi nhà cổ giờ không còn một phần ba. Kiến trúc Pháp rêu phong nhuốm màu thời kì đến nay chỉ đếm trên đầu ngón tay. Chỉ có những chiếc cổng in dấu thời kì là còn lại nhiều, sau chiếc cổng cổ kính là những ngôi nhà xây theo lối mới, kiểu vi la, nhà ống… xen kẽ nhau, phá vỡ kiến trúc thuần Việt. Cự Đà không tránh khỏi cơn lốc thành phố hóa Thôn nữ đi “giày cao gót” KTS Nguyễn Địch Long, Nguyên chủ toạ Hội Kiến trúc sư Hà Tây (cũ) cho biết: “hiện nay, ở nhiều làng quê, người dân đã thấy cổng làng là phần quan trọng chẳng thể thiếu trong kết cấu ngôi làng. Ngoài “cây đa, bến nước, sân đình”, cổng làng được coi là hồn làng, là tiếng nói của tổ tiên truyền lại cho con cháu đời sau. Làng Khai Thái (Phú Xuyên) khi chiếc cổng làng bị sụt phần cuốn, có thể phục hồi nhưng người dân lại phá đi. Giờ đây, cổng làng Khai Thái đã có diện mạo mới. Cổng làng Phú Lương (Hà Đông) cũng rơi vào tình trạng đó. Do cổng làng quá nhỏ, bất tiện cho việc đi lại của các công cụ lớn, người dân phá đi xây chiếc cổng khác nhưng chưa chấp nhận với kiến trúc đó, họ lại tiếp đập đi xây cái mới. KTS Ngô Doãn Đức, Phó chủ toạ Hội Kiến trúc sư Việt Nam xót xa, nuối tiếc khi Ngày càng nhiều ngôi làng bị “xóa sổ”, thay vào đó là những lối kiến trúc hỗn mang, “bắt chước” khiến làng quê giờ chẳng khác nào “cô thôn nữ đi làm ruộng mang đôi giày cao gót”. Ông ngậm ngùi san sẻ: “Làng làm nên nước, in dấu văn minh lúa nước, đấy là cái cốt lõi. Làng có lớp không gian định vị chính là cổng làng, sau đó đến cổng xóm và rốt cuộc, bộ phận nhỏ nhất cấu thành làng là cổng nhà tạo nên một cơ sở văn hóa đặc biệt. Cự Đà là làng quê nức tiếng với lối kiến trúc làng, nhưng đến nay thì đích thực là “tiếc”. Kiến trúc nông thôn bây giờ từ không gian nông thôn khép kín nay đã mở mang, phá bỏ những địa giới và cũng chính thành thử khiến cho khuôn viên ngôi nhà cũng đổi thay. KTS Vũ Đình Thành, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Kiến trúc đô thị và Nông thôn nhận định: “Với tốc độ phát triển kinh tế như bây chừ, đời sống quần chúng khá giả hơn tuy nhiên điều đó lại khiến cho kiến trúc rơi vào tình trạng “mất kiểm soát” đi theo hướng tự phát”. Biết rằng, kinh tế thị trường là bàn đạp, đồng thời là động lực thúc đẩy kinh tế phát triển giúp cho đời sống dân chúng, đặc biệt là nông dân có cuộc sống dư dả. Và cái mà người dân cần không thuần tuý là có chỗ ở mà là mong muốn được ở nhà đẹp, tiện nghi. Như một quy luật thế tất, những nếp nhà cũ dần dần bị thay thế, những người đi tìm hình bóng làng quê cũ chỉ biết thở dài… (Còn nữa) BẢO QUYÊN - MAI ANH