thêm mới vào Bà cô.

Tôi cứ đinh ninh bà là chị ruột bố tôi. Có một dạo, tôi bỗng thấy vắng bà trong nhà. Bà là người họ hàng xa bên nội nhà tôi. Khi tiễn bà đi, tôi mang hộ bà cái xéo vải ra ngõ, còn bà thì bế đứa em gái của tôi. Lớn lên, cháu sẽ tự giải đáp lấy. Có thể gác tôi không giảng giải cho tôi được.

Miệng không còn chiếc răng nào. Có nhẽ mãi mãi, cho đến khi nhắm mắt xuôi tay tôi còn phải đi tìm lời trả lời cho câu hỏi tuổi thơ tôi. Khi thấy không thể sống lẻ loi được mãi, bà đi giữ con cho hồ hết các gia đình trong làng.

Và trẻ mỏ trong làng đều gọi bà là canh. Bà sống với con nít như vậy, dễ đến mấy chục năm rồi. Mẹ tôi nói, bà sang làng bên, giữ con cho một người cháu gái lấy chồng ở bên đó. - Canh lớn thế mà gác không làm người à? - Cái thằng chỉ nói dại! Tôi cụt hứng, không hỏi nữa.

Trong làng có ai sinh nở gọi bà, bà đến ngay. Có những câu hỏi như thế đấy, nó mãi mãi dành riêng cho con người trên trái đất. Khi đứa em gái tôi đã cứng cáp, gác tôi sửa soạn xống áo bỏ vào chiếc xéo vải. - Làm người là thế nào hở gác? Thế còn nhỏ, cháu không phải là người à? - Tôi lại hỏi. Chắc trước kia bà cũng giữ tôi như hiện bà giữ em gái tôi.

Chúng tôi khóc to khi người lớn đặt cỗ áo bà xuống huyệt. Tôi nghe một cách say sưa, và quên đi câu hỏi của mình chưa được canh trả lời. Hai mẹ con ở với nhau, mẹ bà tắt hơi, bà ở một mình cho đến già. Vậy mà không mấy khi thấy bà buồn. Nhưng rồi một lần, tôi hỏi gác: - canh làm gì hở canh? - o giữ các cháu, chứ còn làm gì nữa - Cô tôi nói.

Nhiều người phải lòng bà. Bà đã giữ em cho ba má tôi đi làm ruộng. Khi rời đứa cháu này để đến với đứa cháu khác, bà thường mang trên vai một cái xéo vải, trong đó đựng mấy bộ quần áo, cái hộp đồng đựng cau trầu.

Tôi đã hỏi mẹ tôi là bà o đi đâu. Mà làm sao không thương bà được. - Lớn lên cháu sẽ làm người - Cô tôi nói, âu yếm. Hôm ấy, cha mẹ tôi làm một bữa ăn tiễn canh. Cái cối giã trầu bằng đồng của bà lốm đốm những vết vôi trắng, còn cái chìa của nó có ba răng thì cũng đã mòn tù.

Hai hào có thể mua được một gói kẹo ngọt, hoặc mười cái pháo hoa thăng thiên. Tôi còn nhớ, hình như trong lúc kêu khóc trên nấm mộ của bà cùng với những đứa trẻ khác, tôi đã gào lên cái câu hỏi mà có lần tôi đã hỏi bà: - Làm người là thế nào hở o? Cũng có thể là trí tưởng của tôi không được rõ ràng cho lắm. Bà nhớ tên từng đứa một, và còn biết rõ đứa nào hay đái dầm, đứa nào hay khóc thét và đứa nào hay nhè.

Lâu lắm, tôi mới biết bà không phải chị ruột bố. Bà bỏ nhà chồng về ở với mẹ. Lá tre khô rơi xuống mái tóc bạc trắng của bà, rơi xuống cái xéo vải màu nâu cũ kỹ của bà. Dễ thường lớn lên, tôi cũng đi giữ các cháu như canh để làm người? Tôi muốn khảo tra o nhưng vì thấy thương bà, nên lại thôi.

Thời gian như gió cuốn thổi qua trí tưởng con người, làm bào mòn trí tưởng. Lưng bà hơi còng xuống, xéo vải trên lưng càng làm cho dáng đi của bà còng hơn. Truyện ngắn của Nguyễn Trọng Tạo. Nhưng đầu óc tôi bởi vậy mà âm âm i i như có tiếng cối xay suốt buổi. Cô tôi không trả lời tôi mà bà vỗ vỗ vào chăn lót nó, ru cháu.

Hồi còn con gái, bà có nhan sắc. Giọng ru của bà thật ấm dịu, ngọt. Bà lấy chồng được năm năm thì người chồng bảo bà không có con, đòi lấy vợ hai. Tôi không ngờ, chỉ mấy hôm sau, bà từ trần ở một gia đình cuối làng, nơi có một đứa trẻ em mới ra đời được mấy ngày. Trẻ con trong làng, hễ thấy bà là chạy theo chào hỏi.

Cô tôi cũng không nhắc lại nữa. Dạo ấy, mẹ tôi chưa sinh em gái. Tết nào tôi cũng được bà lì xì bằng tờ bạc hai hào mới toanh. Đứa em gái của tôi lại khóc. Nhưng không hiểu sao tôi cứ đinh ninh là mình đã gào lên như vậy trước nấm mồ bà gác, nấm mồ của con người mà tôi chẳng thể nào quên được.

Đến đường cái lớn, bà mới trao lại em gái cho mẹ tôi. Lúc ấy, bà còn tuổi thanh niên. - Gác ơi, lớn lên cháu làm gì? - tôi hỏi bà o đang ru đứa em nhỏ của tôi trên võng.

Gác tôi nói vậy, nghĩa là o đang làm người. Mỗi lần như vậy, tôi lại tìm thêm một cách trả lời cho mình. Bà không ăn nhiều, chỉ luôn tay gắp cho anh em tôi những thức ăn ngon dành riêng cho bà.

- Con chó con của o, lớn lên như một nàng công chúa nhé! - Bà nói - Còn cậu hoàng tử này đừng hỏi canh nhiều như thế nữa. Con nít trong làng đi đưa đám bà đông nghịt. Có thể o tôi quên bẵng câu hỏi của tôi. Tôi tin điều ấy, vì cho tới lúc trưởng thành rồi nhiều lúc ngồi suy ngẫm, câu hỏi ấy lại vang lên trong đầu “làm người là thế nào?”. Giữ các cháu là làm người. Nhưng đàn ông trong làng tin là bà không sinh đẻ được nên không ai đến hỏi bà làm vợ nữa.

Bà già lắm rồi. Bà đi về phía cuối làng. Gác không thể đáp thay cho cháu được.